Soms is vooroplopen geen voordeel

Risicomanagement van leiderschap

De baas spelen is leuk, maar kan u ook de kop kosten. Soms is het beter een ondergeschikte rol aan te nemen terwijl het opperhoofd de rommel opruimt.

Stel: op uw afdeling bestaat een probleem dat schreeuwt om leiderschap. Kiest u ervoor de kat uit de boom te gluren, of stapt u initiatiefrijk naar voren om uw schapen de weg te tonen?

Iedereen kent het dilemma: wel of niet de baas spelen? Mensen worstelen al eeuwen met de kansberekening van leiderschap. Een succesvolle gooi naar het baasjespluche kan lucratief zijn – met andere woorden, ver boven de Balkenendenorm uitpieken. Maar het hoofdmandom brengt ook risico's mee. Opper-ABN'er Rijkman G. hoeft voorlopig geen krantenwijken meer te lopen, maar de geschiedenis kent genoeg voorbeelden van baasjes die een ongelukkigere pensionering doormaakten. Julius Caesar, Mussolini, Saddam en Bernie Madoff waren jarenlang succesvolle groepsleiders.

Letterkeuze

Leiderschap is voer voor psychologen, maar ook in de evolutiebiologie duiken soms verrassende antwoorden op. Veel beesten spelen het spelletje evenzeer: is een voortrekkersrol gunstiger, of biedt het bèta-aapschap meer perspectief op een positieve afloop? Een alfamannetje heeft meestal beschikking over extra eten, meer vrouwtjes en meer zegskracht bij beslissingen, maar krijgt bij conflicten met andere groepen vaak ook als eerste de klappen.

De baas zijn is dus link, maar de baas worden is nog linker. Een aspirant-alfa die zijn pretenties niet kan waarmaken eindigt vaak verstoten, nageslachtloos of zelfs dood. Gedwee volgen geeft misschien niet de hoofdprijs, maar kan wel een manier zijn om een gestage hoeveelheid nageslacht te produceren. Sommige dieren weten dit, en kiezen op basis van de vooruitzichten hun strategie. Jonge chimpansees proberen eerst een tijd als guitige lacher bij de alfaman in het gevlei te komen, voordat ze hun branie uit de kast trekken om de oude grijsaard de steppe op te jagen. En sommige mannetjes zijn hun hele leven tevreden met de copulatiemogelijkheden die het alfamannetje hen gunt.

Mannenwereld

De vrouwtjeskakapo, een al eerder genoemde scharrelpapegaai uit Nieuw Zeeland moduleert zelfs het geslacht van haar kuikens voor een optimaal resultaat. Doordat de kakapo een complex baltsgedrag kent waarbij de vrouwtjes hun partner selecteren op basis van hun vermogen om een mooie baltsarena te bouwen kan een krachtig mannetje heel veel nakomelingen krijgen, terwijl anderen achter het net vissen. Vrouwtjes daarentegen leggen altijd ongeveer 4 eieren, en hebben dus een vrij constant aantal nakomelingen. Afhankelijk van haar eigen conditie kiest een moeder voor een voorzichtige strategie, of juist voor alles-of-niets.

Het is overigens nog totaal onduidelijk hoe een kakapomoeder het geslacht van de door haar gelegde eieren kan beïnvloeden, dus mocht u hier een manier hebben geroken om uw stationwagon met jochies te vullen is enig geduld nog noodzakelijk. Voorlopig zult u het met de in China geperfectioneerde methode van selectieve abortus op basis van de echoplaatjes moeten doen.

Risicomijden, winstmaximaliseren

Het optimaliseren van uw groepspositie is dus een dynamische taak. Op sommige momenten is het de moeite om de confrontatie aan te gaan: er zijn weinig concurrenten, de verwachte voordelen van leiderschap zijn groot en uw eigen conditie is zodanig dat u de strijd aankunt. Daarbij is de te verrichten leiderschapstaak ook belangrijk: u wilt liever niet de scepter veroveren van een zwaar verlieslijdende divisie, tenzij u natuurlijk de magic bullet hebt om de boel vlot te trekken.

In tijden van economische rampspoed is risicomanagement van uw groepspositie cruciaal. Een vacature als topman van Fortis? Slecht plan. Leider van de sales-unit van een autogrutter? No-go. Nee, liever even de beta-kantooraap spelen, of desnoods het baasje worden van een übersaai cluster, iets als de technische dienst of het gebouwbeheer. Als de rek er weer inzit kunt u uw ellebogen gaan slijpen.