Consensus-building in het wilde oosten

Nederlanders hakken knopen door bij een kop koffie, Fransen pakken een glas wijn, Duitsers een bier. Hopeloos inëfficient, vindt men in Yemen: kauwen op qat, dát is pas goed voor het poldermodel!

De gelukkige kant van het Arabisch schiereiland noemden de Romeinen het, maar tegenwoordig is Yemen vooral bekend om haar suïcidale waterpolitiek en de mogelijkheid om er als toerist gekidnapt te worden. Als je echt eerlijk bent is Yemen vooral onbekend: een van de minidictatuurtjes die in de marge van het zwarte goud wat rommelen met zand en kamelen.

Arabia Felix verdient beter. De combinatie van 20 miljoen mensen van gemiddeld 16 jaar oud met 60 miljoen vuurwapens klinkt niet best: het land van de 'democratisch gekozen' president Ali Abdullah Saleh balanceert al jaren op de rand van de volgende burgeroorlog, maar dankzij de nationale hobby van het qatkauwen bestaat nog altijd de mogelijkheid dat ook deze keer weer tot een geweldswerende consensus wordt besloten.

Qat is voor Yemen wat koffie is voor Hollanders. Het kauwen van de bittere blaadjes van de qatplant is opwekkend, en ondanks dat het volgens de WHO licht tot matig verslavend spul is voert de regering al jaren een gedoogbeleid voor de teelt van de pepplant.

kauwen, niet slikken
Toen de Zweedse botanist Per Forsskal in 1763 Catha edulis beschreef tijdens een expeditie naar Arabia Felix – en kort daarna als een volleerd ontdekkingsreiziger bezweek – was het urenlang kauwen van de groeitoppen van de plant al volledig ingeburgerd als een sociale aangelegenheid waarbij de gebruikers door de opwekkende effecten hun onderlinge sociale cohesie vergroten. Tijdens een ongeveer vijf uur durende kauwsessie die voor het gros van de Yemenieten de werkdag rond het middaguur afsluit wordt het bewustzijn gescherpt en neemt de eloquentie toe.

Qatmarkt in Sana'a

De blaadjes bevatten cathion, een stof die wordt omgezet tot cathine en noradrenaline, wat een opwekkend effect vergelijkbaar geeft met een dubbele dosis cafeïne: het is alsof je een tweede keer thee zet met een gebruikt theezakje amfetamine. Dit verklaart ook de populariteit van qat onder bijvoorbeeld taxichauffeurs en studenten bij het leren van tentamens: het is in winkels, bedrijven, het leger en de politie volkomen normaal om ook op het werk met een bolle wang rond te lopen.

Het hoogtepunt van de middag is de piekperiode, die kayf genoemd wordt, waarbij het onderling begrip maximaal is en alle (politieke) problemen kunnen worden doorgenomen. Tegen het vallen van de duisternis nemen de effecten af en maakt de euforie plaats voor een gedempte stemming, en kunnen de Yemenieten terug naar moeder de vrouw die thuis op gemiddeld 6.5 kinderen past.

eat qat!
In het stevig islamitische Yemen is vrijwel iedere vorm van chemisch vermaak verboden, maar het blaadjesbijten ziet men als een belangrijk cultureel fenomeen. De lokale benaming van zwaargebruiker, mowlai, is geen stigma voor een social outcast, maar een eretitel voor een connaisseur.  

Big business: in totaal verbouwt Yemen voor 1.6 miljard dollar per jaar aan qat.

Bijna de helft van de landbouwproductie van Yemen is qat, maar omdat het spul vrijwel overal ter wereld verboden is levert dit nauwelijks exportdollars op. Toch vinden boeren het mooi: qat verbouwen betekent geen buitenlandse concurrentie, hoge opbrengsten per hectare dankzij door de EU gesponsporde irrigatieprojecten en goedkope pesticiden en last but not least een vaste bron voor eigen gebruik.

vijf planten voor thuisgebruik?
In de nabije toekomst gaat qat buiten Yemen geen grote hit worden, maar misschien heeft het wat extra tijd nodig. In Israël flopte in 2004 een op qat gebaseerde anti-slaperigheidspil voor piloten, Hagigat, maar de handel in deze pepunits loopt nu via de bekende ondergrondse partykanalen, en ook in FedEx pakketjes duiken regelmatig qatplanten op.

Toch is het track record van Yemen wat betreft het veroorzaken van de nieuwe kantoortrends prima: de koffie die u op dit moment waarschijnlijk op uw tafel heeft staan komt van oorsprong ook uit dit groenste land van het midden oosten. Die paar knaken ontwikkelingshulp verbleken bij de bijdrage aan ons BNP van dat Yemenitische zwarte goud.