Hold your horses, komt geen Brexit

Het is een kwestie van lef, maar evenzo politiek Darwinisme. Is er een mogelijkheid om een Brexit te vermijden en zo de boel lekker bij elkaar te houden? Is er een jurische escape waarbij we met een paar juridische Houdini's gecombineerd met minimaal electoraal verlies (of zelfs gewin) de consequenties van de uitslag van het referendum oneindig lang kunnen uitstellen en zo de facto afstellen? Zeker wel. Kort en goed zeggen we dat het referendum aangeeft dat de burger 'Europa' niet meer wil en niet meer voor het faillissement van andere landen wil opdraaien. Voor de Britten zelf betekent het niet zoveel. En dat is precies wat de koersen van de desbetreffende banken ons vertellen. Komt 'ie.

Dead-cat bounce
Een heel weekend hebben we onze tanden stukgebeten op het probleem van de excessieve 'dead-cat bounce' na de Brexit. We geloven oprecht niet dat de impact van Brexit zo groot is, dat deze een beurskrach rechtvaardigt. De koers van een aandeel is afhankelijk van de contante waarde van de toekomstige winsten en er is geen reden om aan te namen dat die enorm zullen dalen door de Brexit. Misschien gaat er een procentje af, maar de Schotse Whisky-export gaat echt niet overnight verdwijnen. Dit soort berichten in de financiële pers zijn dus zwaar overtrokken en politiek ingestoken. Ofwel: de crash is politiek geladen maar economisch irrationeel. Geldt eigenlijk voor de hele EU maar dat terzijde.

Als we de koers van de FTSE 100 pakken, dan worden we daarin gesterkt. Ja, er is een horrorcrash des doods die Europa in de Marianentrog schuift met het klimaat, de pandabeer en de Kaäba erbij. U weet het, als een econoom of politicus iets roept over 'de economie' of 'de euro' of 'de export' dan is dat héél belangrijk, belangrijker dan het milieu of mensenrechten. In het neoliberale tijdperk hebben we geleerd om als een bang hert schuchtig te reageren als iemand de genoemde drieëenheid bedreigt. Erik van Muiswinkel is zo'n gelovige. 

Echter, als we goed naar bovenstaande grafiek kijken, dan zien we dat het effect meteen verdwijnt. Een Brexit, als die er al komt, stelt economisch gezien helemaal niet zoveel voor (in directe zin dan, hier komen we zo op terug). Of Brexit gaat helemaal niet door, dat kan ook. Want merkt u op dat het effect van de horrorcrash over de iets langere termijn compleet onzichtbaar en insignificant is. 

Terug naar de politiek. Hier zien we het statement van David Cameron, waarin hij aangeeft dat hij zal aftreden. Het staat op www.gov.uk dus het zal we te vertrouwen zijn. Het filmpje is eigenlijk weinig bekeken, gegeven het belang: op deze zondagmiddag pas 1.700 keer. 

Na vijf minuten is zegt hij iets waar we het maar verdraaid weinig over hebben. Hij zal aftreden, zodat een nieuwe, verse premier dan maar de artikel 50-procedure in zal gaan en zelf mag bepalen wanneer ('when') dat gebeurt. Dat betekent dat tot op heden er geen enkel politiek gevolg is gegeven aan de uitslag. Aangezien Cameron pas in oktober zal aftreden gebeurt er tot die tijd ook niets, noppes, nada. Maar wat houdt dat artikel 50 eigenlijk in? Terug naar 2005. 

Artikel 50
Wellicht herinnert u zich het referendum nog over de Europese grondwet, die werd afgewezen maar er toch kwam. Artikel 50 regelt het uittreden van een lidstaat van de EU en ziet er zo uit. 

Lid twee stelt dat een land dat beslist om uit te treden, de Europese commissie daarvan op de hoogte moet stellen. De bestaande verdragen (zoals over open grenzen en vrije handel) komen te vervallen op het moment dat de uittreder en de commissie de scheidingspapieren hebben getekend. Lid drie zet er echter een mooie uitzonderingsclausule bij. Als de partijen na twee jaar nog geen uittredingsverdrag hebben gemaakt, dan houden de verdragen ook op geldig te zijn tenzij de uittreder en de lidstaten unaniem besluiten om deze periode ter verlengen, zonder dat dit artikel duidelijk maakt aan welke voorwaarden dat uitstel moet voldoen. Het zou ook tien jaar kunnen duren, waarna er een nieuw referendum wordt georganiseerd over de artikel 50-paragraaf-2-procedure, die erop neerkomt dat er een politieke keuze gemaakt moet worden over het wel of niet gevolg geven aan de uitslag van het referendum van afgelopen vrijdag. 

Het is juridische haarkloverij maar de referendumwet van de Britten zelf, in combinatie met het gebrek aan een periode genoemd in lid 3 van artikel 50 van de Europese Grondwet * hier zelf Gregoriaans gezang erbij bedenken en op uw bidkleedje scharnieren * maakt het mogelijk om 1) pas heel laat te melden dat er überhaupt sprake zal zijn van uittreding, 2) vervolgens heel lang te wachten met het opstellen van de scheidingspapieren en 3) de uitslag enkel als raadgevend te beschouwen. De tekst van de Britse referendumwet meldt immers dat er een referendum gehouden moet worden, maar niet wat er met de uitslag moet gebeuren. De opstellers van de tekst hadden een vooruitziende blik

Hoe zit dat dan met de reactie van de financiële markten? De eerste paniekerige reactie was te verklaren, want beurshandelaren leven van neusbier en maken hun eigen hypes, en crashes. Als er oorlog dreigt door Brexit, dan knallen de koersen in elkaar en raken de mensen zo in paniek dat er oorlog komt. Of zoiets. Maar de logica ontbreekt hier, in eerste aanleg tenminste. Vervolgens herstellen de markten zich, in Londen, maar niet in Athene of Milaan. De eurokritische geest is uit de fles en het is duidelijk dat er een moment komt waarop Nederlanders en Finnen weigeren hun eigen zorg en onderwijs te slachtofferen voor Griekse en Italiaanse bankiers, of er nu politiek gevolg gegeven gaat worden aan het referendum of niet. 

Strompelende bankier
Zo zien we dat het aandeel HSBC dan wel direct instort na opening (de stippellijn is de slotkoers van de vorige dag) maar het herstelt zich gedurende de dag. Ofwel beurshandelaren realiseren zich dat de soep niet zo heet wordt gegeten als hij wordt opgediend, ofwel ze corrigeren hun eigen overtrokken reactie (de waarde van een lidmaatschap van de EU wordt namelijk enorm overschot). Dat verklaart waarom de koers terugveert. 

Dat kunnen we niet zeggen van het aandeel Intesa Sanpaolo, de grootste Italiaanse bank. Hier zien we ook een daling van de openingskoers ten opzichte van de vorige close, maar hier ontbreekt het herstel. Heel Italië (of eigenlijk alles onder de Alpen maar Frankrijk ook) is failliet. Omdat Noord-Europa zich bereid heeft verklaard de euro tegen alle kosten te willen redden, vertrouwen financiële markten erop dat er oneindig veel bailout-geld beschikbaar is om wankele banken en regeringen overeind te houden. Dat verklaart waarom Intesa nog kan strompelen, want op zichzelf had de bank (of dat hele land) niet meer bestaan. De uitslag van het referendum geeft aan dat er grenzen zijn aan het Noord-Europees enthousiasme en daarmee wordt het onwaarschijnlijker dat de mediterrane schuldenberg wordt terugbetaald. 

Daar zit de pijn. De economische impact van een Brexit op de Britten zelf (of Nederland) is verwaarloosbaar. Het gaat om het grotere plaatje en dat is de vraag of Nederlanders hun eigen pensioen willen opofferen en de zorg van oma willen wegbezuiningen om de mythe van een Griekse toekomst in de euro ('we zijn allen Europeaan') te garanderen. 

En oh ja, of er gebruikt gemaakt gaat worden van de genoemde escape, dat is enkel een kwestie van politieke wil.