Ziek van de uitkering: waarom Nederland kapot gaat op 'solidariteit' bij de AOW, afschaffen dus

Kent u ze, die gekkies die voor een basisinkomen pleiten? Niet intrappen, dat bewijzen de laatste cijfers van de Sociale Verzerkingsbank (SVB) wel. Die kunt u hier gewoon downloaden. Dan blijkt meteen waarom solidariteit als religieus doel zeer schadelijk is. Lief zijn voor mekaar, daar is niks mis mee. Maar met 'solidariteit' wordt meestal bedoeld dat we kosten op een grote hoop gooien en later wel zien wie ervoor mag opdraaien. 

De AOW vierde vorige maand zijn 60e verjaardag en dat moest gevierd worden. Het is een typisch sociaal-democratisch beestje: voor iedereen, door iedereen. Dat betekent dat iedereen verplicht premie afdraagt via de inkomstenbelasting, waarna de SVB er na het pensioen iedereen verplicht van laat genieten. Hier zien we Willem Drees een staande ovatie krijgen van een paar oudjes, nadat hij de wet in 1955 ondertekende. 

Het vervelende is alleen dat het aantal oudjes zo hard stijgt door de vergrijzing, van 800.000 aan het begin naar 4,3 miljoen in 2043, aldus de schattingen van de SVB. Bij een systeem waarbij mensen verplicht voor de groep sparen ('solidariteit') is het niet nodig om zelf een spaarpotje te hebben. Omdat bezittingen en claims op een grote berg worden gegooid is het volstrekt niet uit te rekenen of er wel genoeg geld is om alle uitkeringen te dekken. 'Van iedereen' komt in de praktijk vaak neer op 'van niemand', de klassieke tragedy of the commons

In 2001 is de inkomstenbelasting grondig omgegooid, onder aanvoering van PvdA'er Willem Vermeend. Het moest 'eerlijker' worden, wat neerkomt op een gemaximeerde premie van 17,9 procent. De opbrengsten voor de AOW waren daarmee afgetopt, terwijl de babyboomgeneratie in 2011 zou beginnen met AOW trekken. Onder een systeem waarbij iedereen voor zichzelf spaart, zou dat gegeven irrelevant zijn: bij vergrijzing wordt er ontspaard en als de babyboomgeneratie grotendeels is overleden, dan zijn de effecten op het systeem niet meer zichtbaar. 

Bij een omslagstelsel is daar geen sprake van. De plotselinge stijging in de uitgaven voor de AOW wordt betaald door een slinkende groep werkenden, die de premie moeten opbrengen. In percentages van het nationaal inkomen is dat effect duidelijk zichtbaar. De impact van de AOW neemt toe van twee procent van het nationaal inkomen naar zes procent nu. De toename van de uitkeringen wordt niet gematched door een toename van de premies, waardoor de overheid algemene middelen moet aanwenden om het tekort te dekken. De prognose is dat deze ontwikkeling zich na 2017 door zal zetten. 

Rond 2045 zal AOW-premie slechts de helft van de kosten kunnen dekken, de rest komt uit andere belastinginkomsten. Het is leuk als de staat gratis geld belooft en de prijs daarvan (in de vorm van premie) ook nog eens verlaagt. Maar uiteindelijk zullen andere belastingen omhoog gaan (zoals accijnzen) waardoor de AOW-ontvanger zijn eigen uitkering betaalt. 

De AOW in zijn huidige vorm moeten we afschaffen. De premie moet in een potje worden gestort dat voor iedereen individueel is afgebakend. Dat kan vervolgens worden gecombineerd met het pensioen (dat ook niet collectief zou moeten zijn) en dan we hebben een eenvoudiger systeem dat overzichtelijker en goedkoper is. Iedereen weet dan wat hij heeft en niemand voelt zich benadeelt. Gratis geld, het bestaat gewoon niet. Een regering kan uit barmhartigheid de belofte wel doen, maar daarmee is de uitkering nog niet gefinancierd. Een 'sociaal' systeem wordt zo een asociaal systeem, want in tijden dat de premie-inkomsten tegenvallen (door lagere belastbare inkomens) zal de overheid de AOW als een reguliere uitgave in de begroting zien. Terecht, want dat is het ook. Dat betekent dat de uitkeringen in tijden van tegenspoed verlaagd kunnen worden, waarmee het besteedbaar inkomen van mogelijk zwakke inkomensgroepen op het verkeerde moment verder onder druk komt te staan. Ook kan de AOW door de opzet van een omslagstelsel niet anticyclisch werken, wat zou betekenen dat de uitkering stabiel blijft en gepensioneerden ook in tijden van crisis hun consumptie op niveau houden. Bij een individueel systeem dat afdoende gefinancierd is (en niet kwetsbaar is voor de politieke waan van de dag) hebben we die extra stabiliteit wel. De overgang naar zo'n individueel systeem zal tijd kosten, omdat bestaande uitkeringen en tegoeden moeten worden overgezet. Dat zal enkel stapsgewijs kunnen gaan, maar dat is geen reden om het niet te doen. 

Kortom, die AOW, die moeten we afschaffen.