Die stresstest van de EBA is een farce, bij modelleren geldt 'crap in crap out'

Nou nou nou, is me dat daar even weer een boude stelling, 925. Maar het is wel waar. De Europese bankenautoriteit (EBA) is een vrij nieuw orgaan dat toezicht moet gaan houden op banken. Daarmee kan een nieuwe kredietcrisis worden voorkomen. Dat gaat alleen niet helpen, omdat we de vorige berg rommelkredieten nog niet hebben aangepakt. Er bestaat immers geen Europees land dat zijn schuld sinds 2008 daadwerkelijk heeft kunnen afbouwen. Maar het bekt wel lekker: samen Europees de volgende crisis voorkomen. Waarom Europees toezicht beter is, Joost mag het weten. Een failliete bank is failliet, ongeacht waar de toezichthouder kantoor houdt. 

Fortis passed EU Bank Stress Test in 2007. In 2008 they were broke ..#dontbelievethehype

— willem middelkoop (@wmiddelkoop) August 1, 2016

De EBA stuurde vrijdag nabeurs een persbericht uit met de uitkomst van de laatste stresstest. Daarbij wordt een crisis gesimuleerd, waarna de EBA zelf inschat wat de mogelijke schade van een recessie is. Wat is bijvoorbeeld de impact van een afname van de omzet met tien procent? Of een plotselinge forse toename van het aantal wanbetalende klanten? Op zich een nuttige exercitie. Het vervelende is alleen dat de gebruikte scenario's ('baseline', dat is normaal, en 'adverse', dat is met veel tegenvallers) veel en veel te mild zijn. Dat bedoelen we met 'crap in, crap out.' Als het morgen niet regent, heb ik ook geen paraplu nodig. Dat is goed nieuws!

Computermodel
Vervolgens worden de twee scenario's door het journaille als de boven- en ondergrens gezien van de mogelijkheden en beschouwt iedereen het model als een absolute waarheid. Maar zo werkt de wereld niet, een model is niet beter dan wat men erin stopt. De Telegraaf schrijft dat ABN Amro teleurstellend 'uit de test' komt. Dat kan niet, het is fysiek onmogelijk dat een bank met allemaal kantoren en tienduizenden mensen door een computermodel kruipt. Volgens Das Kapital 'zakken de Nederlandse banken', wat ook niet kan: een computermodel is geen rijbewijs of duikbrevet. 

Laten we de desbetreffende documenten er eens bijpakken. De EBA kijkt naar de Net Interest Income (NII) van de bank, de rentemarge op uitstaande leningen. Dat is de hoofdmoot van de inkomsten voor elke bank, tenminste, als die het redden waard is. Daar komen nog wat extra's bij, zoals uit beleggingen en verzekeringen verkopen. Helaas kent een bank ook lijken die nog uit de kast moeten vallen: afboekingen op goodwill voor veel te optimistische overnames, boetes voor fraudes uit het verleden of een correctie van een eerdere complete overschatting bij de waardering van een bepaald bezit. NII is redelijk vooruit te voorspellen omdat leningen vaak langjarig zijn, maar die verborgen lijken in de kast niet. Daartoe zijn ze verborgen, dat zult u mee kunnen instemmen. 

Bij Deutsche Bank gaat de EBA uit van een NII van een kleine € 42 miljard opgeteld gedurende de komende drie jaar in het slechte, 'adverse' scenario. Daar hebben we twee problemen mee. Ten eerste is het negatieve scenario wat NII betreft identiek aan het gewone 'baseline' scenario (links van het genoemde getal). Ten tweede is dat bedrag ongeveer gelijk aan wat Deutsche Bank de afgelopen drie jaar realiseerde aan NII. Maar de komende drie jaar zal NII waarschijnlijk dalen, omdat de rente negatief is dankzij de ECB, waardoor er praktisch niet meer te verdienen valt op nieuwe leningen. Desonanks verwacht de EBA dat voor Deutsche Bank NII zo'n € 14 miljard per jaar zal bedragen, net als in de recente historie (zie onder). Dat is dus vrij optimistich, hoewel we het hier over het 'adverse' scenario hebben. Dat dus gelijk is aan 'baseline'. Kortom, is de EBA niet een beetje erg optimistisch?

Zelfoverschatting
Van de 51 geteste banken 'zakt' er slechts één. Nogmaals, dat zakken is afhankelijk van de strengheid. Als iedereen op één na slaagt, zal het wel niet zo'n moeilijk tentamen zijn geweest. Of bij een 4 was er al sprake van een voldoende. Overigens zitten er in de 'sample' geen Portugese, Griekse, Cypriotische, Letse, Luxemburgse, Bulgaarse, Roemeense of Sloveense banken. Dan waren er meer hertentamens geweest dan alleen Monte dei Paschi di Siena (MPS). Laten we die bank eens nader beschouwen. Voor de duidelijkheid kunt u opklikken, dan krijgt u een grote afbeelding. We rekenen in hele miljarden, wel zo makkelijk. 

Bij MPS heeft de EBA een opgetelde ('cumulative') verwachting voor drie jaar gemaakt, voor zowel de NII (blauw) als de nettowinst na belasting (grijs). Voor beide grootheden is er een negatief scenario, 'adverse' (rood) en het 'baseline' scenario (groen). De 'baseline' verwachting voor de nettowinst van MPS is € 1,49 miljard over drie jaar, oftewel een half miljard per jaar. Maar hoe 'baseline' is dat? MPS heeft sinds 2010 geen winst meer gemaakt. Nul keer. De verwachting dat MPS drie keer op rij slaagt in iets waarin het vijf keer op rij heeft gefaald is niet 'baseline', maar extreem optimistisch. 

Dan het 'adverse' scenario: dat neemt aan dat bij tegenwind het opgetelde verlies in drie jaar beperkt blijft tot € 5,2 miljard. Ook dat is geen conservatieve inschatting, integendeel. Sinds de nullijn is geslecht (na 2010) bedragen de opgetelde verliezen bijna het drievoudige, € 14,2 miljard. MPS heeft namelijk veel te optimistisch kredieten verschaft aan minder kredietwaardige partijen met dezelfde roze bril op overnames gedaan, waardoor het regelmatig miljarden moet afboeken. Ook krijgt het niet zelden boetes van de Italiaanse fiscus of Justitie, gegeven de directie en grootste aandeelhouder in de bank is dat natuurlijk compleet onterecht. Schande

Kortom, bij een Italiaanse bank is het niet mogelijk om een vlakke schatting te maken van de omzet en winst op korte termijn. Door (beschuldigingen van) malversaties is de winst niet te schatten, maar het is wel waarschijnlijk dat de NII gaat zakken. Italië kent een krimpende economie die reeds overladen is met schulden. Er valt niet in te zien hoe daar een plotselinge stijging zichtbaar zal zijn, waar ook het 'baseline' scenario van UniCredit desondanks op hoopt. Daarom, veel te optimistisch. 

Coöperatieve bank
De grootste daling van (en het zigzageffect in) de winst van UniCredit komt door een restatement over 2013, die meer dan een jaar later uitkwam. UniCredit had een enorme fout gemaakt in de boekhouding, waardoor het resultaat veel te hoog werd voorgesteld. Daardoor kende het volgende boekjaar van deze grote bank, ter correctie, een kwartaalverlies van € 15 miljard. Dat is meer dan wat alle banken in Europa in het zogeheten resolutiefonds stoppen, dat volgens Frans Timmermans ervoor zal zorgen dat 'de belastingbetaler nooit meer voor een bancair faillissement hoeft op te draaien'. Ziehier onze angst dat het potje van Timmermans wat aan de kleine kant is. 

Ter vergelijking: onze eigen Rabobank. U kent ze wel, spekzolen en C&A-pakken maar heerlijk voorspelbaar zijn ze toch echt wel. De NII is op zijn minst stabiel te noemen en omdat er zo saai weinig lijken uit de coöperatieve kast vallen (enkel een flauwe boete voor de LIBOR-fraude) is de uitkeerbare winst uiterst consistent. Bij zo'n bank is forecasting gerechtvaardigd, maar bij Zuid-Europese banken niet en bij Italiaanse banken al helemaal niet. Omdat dat land het baasje van de ECB levert mag het geen hond met vlooien zijn. Daarom is het bankwezen nooit hard gesaneerd, want dat zou de reputatie als stabiele euro-partner geen goed doen. De Volkskrant heeft dat letterlijk uit de mond van de toenmalige premier mogen optekenen. Maar door weg te kijken maken we de banken daar nog niet gezond. 

Lehman Brothers
De schaal in de grafiek van Rabobank is dezelfde als die van UniCredit, om het zaagtandeffect duidelijk te krijgen. De banken zijn ook vergelijkbaar in omvang. Als we het kleinere MPS op soortgelijke wijze vergelijken met Svenska Handelsbanken, een andere Noord-Europese coöperatieve bank van gelijke omvang, krijgen we hetzelfde beeld.

Rabobank en Svenska zijn stabiele banken die dankzij een afdoende buffer met succes kunnen ondernemen om een stabiel rendement te halen. MPS en Unicredit zijn verrot. Er is geen sprake van een Europese bancaire gemeenschap, laat staan de noodzaak van een bankenunie. Een bankenunie met enerzijds Rabobank en Svenska en anderszijds MPS en UniCredit is geen groter geheel dat voor interne stabiliteit zorgt, het is een transferunie waarbij het ene land voor de andere mag bloeden. Dat is wat een bankenunie inhoudt. 

Omdat we met dit lekkere weer niks beters te doen hebben, knutselen we nu een stresstest in elkaar waarbij u zelf de zwaarte van de storm mag bepalen. Neem Lehman Brothers, in het kwartaal voordat het instortte (onder). Bij een échte kredietcrisis blijft de omzet uit hoofdactiviteit niet gelijk, zoals hierboven bij het scenario van EBA bij Deutsche Bank: die inkomsten halveren, in het geval van Lehman Brothers dan. 

En pakt u het jaarverslag van 2007 er nog eens bij. Bankiers kunnen last hebben van kortzichtigheid. Sommigen kunnen nog geen olifant met een schot hagel raken, als deze in een nauwe gang op hun tenen staat. Als een crash evident aanstaande is, blijven ze vooral lachen. Niets is zo angstwekkend als een relativerende en gematigd optimistische bankier. Veel terugleesplezier