Waarom de euro nooit een succes wordt, in een simpele grafiek

Vrijdagmiddag, tijd om doelloos met Excel te rommelen. Tenminste, doelloos, dat is het niet helemaal. Het gaat niet zo goed met de euro, reden genoeg om er een nieuwe editie van Het Euro Evangelie aan te wijden. Die is onderweg. Het falen is echter in een simpel grafiekje te vatten. Om mee te mogen doen met de euro mag een land niet meer dan drie procent begrotingstekort hebben. Zit iemand daarboven, dan is het fout en anders is het goed. Een fout is een overtreding die bestraft moet worden, al gebeurt dat niet echt. Maar hoe vaak is die regel sinds 1999 overtreden (overal: opklik voor groot)?

Griekenland is erin geslaagd om de regel letterlijk nooit te respecteren: van de zeventien jaren sinds 1999 heeft het land zich er zeventien jaar niet aan gehouden. Misschien moeten we daar de conclusie uit trekken dat dat in de toekomst ook nooit gaat gebeuren. De data trekt u gewoon uit Eurostat, mocht u het niet geloven. Kroatië doen we erbij omdat dit het volgende land is dat de euro gaat invoeren, ook al slaagt het er niet in de afspraken te respecteren. 

Voor dit doel hebben we er een simpel binair gebeuren van gemaakt: eraan gehouden of niet, nul of een. Als een land pas na 1999 lid werd, dan krijgt het een nul in de jaren dat de regel niet opging: daarom is de werkelijkheid iets minder rooskleurig dan dit plaatje. In totaal is de drie-procentsregel 125 keer geschonden, deze is dus moeilijk heilig te noemen. 

Kroatië bijvoorbeeld heeft de regel pas drie maal overtreden, omdat het sinds 2013 lid van de EU is (en ook snel de euro moet invoeren). Maar drie uit drie is wel mooi honderd procent en de trend is ook niet bemoedigend. In de zeventien jaren sinds 1999 heeft het land de regel twaalf keer gemist, vooral op het einde.

De ECB schreef hier in 1995 een profetisch rapport over. Die drie-procentsregel was niet alleen simpelweg een afspraak waar de eurolanden zich aan te houden hadden, het was 'een hoeksteen' van stabiliteit. Niet iets om lichtvaardig mee om te gaan maar dat liep anders af. Hoe kan dat?

Het is niet zo dat er bij deze heldere regel ook straffen zijn vastgelegd als landen hem overtreden en dat is vragen om problemen. Een land dat zich niet aan de regels houdt mag toch verder Europees integreren, als het maar een ontwikkeling laat zien die 'bevredigend' is. En of iets bevredigend is, daar mogen de andere landen over stemmen, lekker subjectief. En daar gaat het fout: door het overtreden van de regels door een ander goed te keuren, ontstaat er meer ruimte om zelf ook lekker gek te doen. Dus door een oogje toe te knijpen als uw collega een fles wodka opentrekt bij de midweekse salesmeeting, wordt het voor uzelf acceptabeler om bij de lunch op donderdag alvast een flesje wijn soldaat te maken. Of twee. En als dat gedrag normaal wordt, dan ben je gek als je als enige nuchter bent en zo ontaardt de werkvloer in een bachanaal. Anders gezegd: op deze manier is overtreden de dominant strategy

Door deze insteek (heldere regel opstellen maar overtreden belonen) kan de euro nooit een succes worden. De onvermijdelijke schulden worden immers gemutualiseerd. Daarbij nemen landen het bonnetje over van de grootste overtreders, voor Nederland bedraagt de schade nu minstens € 153,7 miljard. Kortom, het is een gratis-drank-feest waarbij de kosten door de groep worden gedeeld. Dan is het de dominant strategy om zich zo vroeg mogelijk, zo snel mogelijk helemaal vol met drank te gooien: de kater komt dan later wel. En naarmate er meer drank is geschonken moet er regelmatig overlegd worden over wat men een 'bevredigende' mate van drankgebruik vindt. Drie maal raden in welke richting dit uit gaat slaan. Interessant overigens dat dit proces in de EU wordt geleid door iemand die er zelf ook wel van houdt.

De eenheidsmunt blijft bestaan, zo lang de nettobetalers bereid zijn de barrekening te betalen. Dat is dus een politieke keuze, niet meer en niet minder. Als het enthousiasme verdwijnt, dan is het gedaan met de eenheidsmunt.