Goede vraag, wat is fascisme eigenlijk #StukjeDuiding

Een leraar maatschappijleer sprak eens tegen de klas: 'ik schiet jullie straks allemaal dood. Dan stapel ik jullie op bij die muur. Ik wil daar namelijk een schilderijtje ophangen maar, zoals je kunt zien, ik ben niet zo lang. En ik heb last van mijn knie. Dat is fascisme.' U kunt veel zeggen van Meneer Janss die in de vorige eeuw Maatschappijleer gaf op het Veluws College te Apeldoorn, hangen blijft het wel. 

Racisme is weer helemaal hip en happening, meer nog dan gluten, klimaatverandering, Palestijnse lesbiennes met één been, menstruerende kippen en kankerbestrijdende broccoli bij elkaar. We leven in het feitenvrije tijdperk moet u weten, hoe het écht zit, dát maakt niet uit. Als u uw gevoelens maar kunt uiten. Dat is uw goed recht immers. Een enkele nuchtere geest in de vorm van een Tom Staal (hallo en nog een keer hallo) stelde desalniettemin een objectieve vraag die in 2017 eigenlijk allang verboden had moeten zijn: wat is dat eigenlijk, fascisme? 

Nazi-vrijmibo

Dan moeten we de geschiedenis in. We beginnen - willekeurig - in 1943, als een groepje hoge officieren met Adolf Hitler aan het borrelen is. De Führer is immers jarig en geeft een partijtje. 'Toch wel zonde, dat dat mooie Rijksdaggebouw in de fik is gevlogen', mompelt iemand. Een beschonken Hermann Göring mengt zich in de discussie en roept dat niemand er zoveel over kan vertellen als hij. Waarom? De beroemde brand in de Rijksdag, eigenlijk een motief voor de staatsgreep door de nazi's, was immers aangestoken door niemand minder dan hem persoonlijk! De Nederlandse communist Marinus van der Lubbe kreeg er echter de schuld van, maar met deze false flag creëerde de corpulente nazi een prachtige smoes voor een totalitaire staat, u kunt wel raden onder wiens regie. Göring slaat van plezier op zijn dijen. Een klein beetje buiten het groepje staat Generaloberst Franz Halder (rechts).
Hij heeft hun nooit echt gemogen, die zelfingenomen mannen die zichzelf hardcore fascisten noemen. Als de oorlog voorbij is en de grootste misdadigers in Nürnberg worden berecht, heeft hij er geen enkele moeite om zijn voormalige superieuren (waaronder een aantal, militair gezien mindere geesten, die hem met veel ja-knikken voorbij zijn gestreeft) daar een lang mes in de rug te steken. Integendeel, hij vertelt alles wat de aanklagers maar willen horen.
In 1944 verdenkt Hitler hem namelijk van deelname het voorbereiden van een aanslag op het leven van de Führer, iets wat Halder zal ontkennen. In januari 1945 wordt hij toch ontslagen en zelfs opgesloten in concentratiekamp Dachau, waar zijn vrouw zich vrijwillig bij hem voegt. Samen met een aantal daadwerkelijke deelnemers aan de genoemde moordaanslag wil de SS hem naar Zuid-Tirol brengen, om ze te verstoppen. Een groep - waarschijnlijk - aan Halder trouwe troepen van de Heer, het reguliere Duitse leger, bevrijden hem en de anderen echter van de SS'ers.
Op 27 april 1945 naderen drie Amerikaanse divisies het kamp Dachau. De aanwezige Heer-soldaten geven zich liever over aan de geallieerden, die er dus een praatgrage Generaloberst gratis bij krijgen. De SS-ers daarentegen schieten terug maar de overmacht is te groot. De Amerikanen (ronde helmen, sigaret) winnen het gevecht en belanden in iets dat ze in hun ergste nachtmerries niet hadden kunnen bevroeden, als ze de hekken van het kamp doorknippen.

Tegen de muur
Dat, in combinatie met de overbodige verliezen in eigen gelederen (de oorlog was toch al voorbij) zet ze ertoe aan om een onbekend aantal SS'ers zelf dan maar tegen de muur te zetten. Daar wordt later wel disciplinair onderzoek naar gedaan. Hoewel het van de Amerikaanse legerleiding nooit had mogen gebeuren 'zullen het echt nooit meer dan vijftig SS'ers zijn geweest'. Wat de Amerikanen aantroffen kunnen we deze veteraan maar beter zelf laten vertellen. Goed, de oorlog is voorbij. 

James A. Rose, of Toledo, Ohio, was with the 42nd (Rainbow) Division. In this clip, Rose describes his impressions of Dachau.
Halder spendeert de rest van zijn leven aan het documenteren van de oorlog en de machtsstructuur van de nazi's. Door zijn hoge rang kon hij de buitenwereld van bijzonder veel nuttige informatie verschaffen. Hij treedt zelfs in dienst van de Amerikaanse landmacht, die een speciale onderzoeksafdeling heeft. Daar krijgt hij in 1962 nog een onderscheiding als dank voor zijn inzet, waarna hij op 87-jarige leeftijd overlijdt in Beieren, in 1972. 

Waar het hier even om gaat is de respons van Göring op het verhaal van Halder. We kunnen een hoop redenen bedenken waarom de lezing van de laatste klopt. Zijn voormalige superieur ontkent bij zijn eigen proces in Nürnberg echter dat het genoemde borrelgesprek heeft plaatsgevonden. Göring had dit nooit zo gezegd, laat staan de Rijksdag in brand gestoken! Logisch, iemand die in het verdachtenbankje zit doet er in de regel verstandig aan de eigen betrokkenheid te downplayen. Göring vond het namelijk juist heel erg vervelend dat de Rijksdag in brand stond. Nu moest er namelijk een ander gebouw in dienst worden genomen als parlement, een soort noodlokaal en dat werd een nabijgelegen theater.

Göring ging echter altijd graag naar dat ene theater en dat kon nu niet meer. Het was dus zonde van het theater, niet van het parlement. Met zijn kenmerkende witte pak en apatische houding (als iedereen de ene kant opkijkt stug naar de andere blijven kijken) toont hij sowieso weinig begrip voor de noodzaak van een tribunaal, op die 18e maart van het jaar 1946. Wat had hij nou weer fout gedaan? Precies. 

De kern van het fascisme zit hem nu precies in dat gebrek aan respect voor democratische beginselen, zoals een gebouw waar het parlement in huist. Dat dat in brand staat werd door Göring als 'vervelend' ervaren omdat hij nu vijf minuten langer naar het theater moet lopen, wat precies het punt is: het is natuurlijk niet 'vervelend', het omverwerpen van een democratisch instituut, waarna de halve wereld vervolgens ook in brand wordt gezet. Dat is letterlijk wel het eufemisme van die eeuw. Voor Göring maakte het niet uit, hangen zou hij, al wist hij vlak daarvoor zelfmoord te plegen. Maar zo bekeken is 'iets vervelend' vinden niet veel anders dan 'iets in brand steken', het gaat om het tolale afwezig zijn van het zien van waardigheid. Dat is fascisme. 

Straatvechtersmentaliteit
Het woord 'fascisme' is voor het eerst gebruikt door de partij van socialist Benito Mussolini, die na de Eerste Wereldoorlog een beetje teleurgesteld in alles was. Italië nam eraan deel, maakte grote offers maar kreeg uiteindelijk niets. De economie was wel ernstig beschadigd door de deelname aan de oorlog tegen de Centrale Mogendheden, wat voor schaarste en chaos zorgde. In veel andere Europese landen was het niet anders. 

Mussolini bouwde in meerdere steden aan 'Fasci italiani di combattimento' (FIC). Op het woord 'fasci' komen we zo. Een FIC is een groep geüniformeerde mannen die het recht in eigen hand nemen. Als een overheid faalt om de schaarste op te lossen, dan doen we het zelf wel even. Het zijn dus uit de hand gelopen knokploegen, die een organisatie kennen waarmee ze later zo een overheid kunnen overnemen. Maar dan gelden wel de regels die er binnen de knokploeg al bestonden en die zijn anders dan die van de schaakvereniging.
Zo komen termen als 'Sturmbannführer' niet uit handboeken van de Duitse militaire academie, maar van weekendkamps waar nazi's samen oefenden ter veroorbereiding op knokpartijen met de politie en tegenstanders. Maar dat hebben ze dus allemaal afgekenen van de FIC. Weest dus altijd alert, als u zwartegeklede boze mensen op straat ziet demonstreren en geweld gebruiken, want een slecht voorbeeld doet volgen. 

In Oktober 1922 heeft Mussolini een plannetje. Vanuit meerdere richtingen laat hij zijn Zwarthemden opstomen naar Rome, om een staatsgreep uit te voeren. De zittende regering stuurt het leger, dat veel sterker was. Mussolini hoopte erop dat dat de soldaten uit zichzelf zouden overlopen of capituleren, want anders zou de putsch nooit kunnen lukken. De Koning van Italië vreesde voor een burgeroorlog (en zijn eigen baantje) en nodigde daarom toch Mussolini in paniek maar uit een regering te vormen.

Deze was allang naar Milaan gevlucht, omdat hij zelf niet had gedacht dat de opstand zou lukken maar tot zijn eigen stomme verbazing was hij kort daarna regeringsleider. Dat ging makkelijk! Een kleine man met een bloksnor in een biercafé in München probeerde hetzelfde trucje een jaar later, maar toen schoot de politie, tegen het plan in, wel terug. Deze aanstichter werd de cel in gesmeten, waar hij tijd had om een boek genaam 'Mijn Strijd' te schrijven. 

De complete fascistische basisliteratuur komt dus voort uit de straatvechtersmentaliteit. Uniformen aan, elkaar leren vechten, strakke structuren en organisatie, de ander kennen en vertrouwen, eigen jargon, samen liederen zingen en koken, elkaar versterken in de boosheid want het is nogal wat om een bestaand systeem omver te willen trekken. Dan moet er niet ineens iemand gaan twijfelen, terwijl de ME op je in staat te hakken. Dat korte haar is overigens ook erg handig tijdens een gevecht, vandaar. Lang verhaal hè, even zin in muziek? Pulling on the boots!

Anti-intellectueel
Zaken die niet thuishoren in 'fascisme voor dummies' zijn iets heel lang overpeinzen, diversiteit van meningen erkennen, een kritische houding waarderen - laat staan zelf aannemen, samen een breed respectvol debat voeren, geweld mijden, iets liever uit willen praten, zachte beschavingsnormen in acht nemen, eigenlijk alles wat we misschien als liberaal, democratisch, individualistisch of zelfs gewoon academisch zouden kunnen omschrijven. Een grimmige fascist met legerkisten aan en een zwarte bivakmuts zullen we niet snel tegenkomen bij Christelijke zangvereniging 'samen bidden en zingen voor vrede' uit Putten. Veel voetbalhooligans zijn door heel Europa heen bij extremistische politieke organisaties aangesloten, wat logisch is: voetbalgeweld is dan een soort basisschool, waarna de straatvechter zich kan verbreden of verdiepen in een politieke stroming naar keuze. Het fascisme haalt de beschaafde kanten uit het beest dat mens heet. Wat er overblijft is niet best.

Overigens zitten fascisten met een praktisch probleem, als iedere verstandige denker in elkaar is geslagen en verjaagd. De communisten in Cambodja bijvoorbeeld waren zo bang voor 'de elite', dat ze iedereen met een bril al vermoordden. Dan blijft er niemand over die zaken kan duiden, een gebroken arm kan zetten of vertellen wanneer we het beste kunnen gaan oogsten. Een bewust domme samenleving zal niet de meest succesvolle zijn.

Om die leegte op te vangen verzint het kader van een fascistische beweging dan maar allemaal vijandbeelden, zoals complotten van Joden en kapitalisten. Bij gebrek aan beter moet men wat. En de kaalgeschoren, zwartgeklede aanhangers zijn al zo gehersenspoeld dat het ze niet meer uitmaakt of iets wel helemaal klopt of niet. Ik was al boos, dus ik hoef niet van de hoed en rand te weten. Geef me nog wat meer mentaal vergif. 

Daarom is het emotionele tijdperk ook zo gevaarlijk, wat er wel of niet kan gebeuren valt niet te beredeneren met enkel droge analyse van cijfers en feiten. De door irrationele angst gedreven mening van de massa kan zo een andere kant op schieten. 

McDood
De complete ontsporing van fascisme, waarbij alle grondbeginselen van menselijkheid door het stompzinnige geweld opzij zijn geschoven, zien we in Auschwitz. Het grootste vernietigingskamp is overduidelijk opgezet door kundige ingenieurs, logistiek managers en bedrijfskundigen. Dwangarbeid vindt plaats op plekken waar ze de slaven de gaskamers niet kunnen zien, horen of ruiken, wat bij de motivatie helpt. Een efficiënt netwerk van rails brengt vergaste lijken naar de oven en geroofde bezittingen naar Duitsland. Mensen liepen naakt de gaskamer in, moet u weten, en nazi's waren goed in recyclen.

Handig voor de accountant, er is een perfecte verbandscontrole uit te voeren op het aantal verscheepte kinderschoentjes en ingekomen aantal tabletten Cyclon B. Deze lading schoentjes zal van een kind of 20.000 zijn geweest, genoeg om een container mee te vullen. Hoe zorgen we trouwens voor een efficiënte bedrijfsvoering? Laat slachtoffers zich veilig wanen door ze te vernederen. De mensen die de gaskamer in werden gestuurd, was verteld dat ze gereinigd zouden worden omdat er luis was geconstateerd.

Daarom waren ze bereid om zich buiten uit te kleden en als gewillige schapen de gaskamer in te gaan. Daar hingen namelijk ook echte douchekoppen, wat het vernederende verhaal plausibel maakte. Mensen die de gaskamer ingingen, dachten dus dat ze eruit zouden komen. Wie kan overleven door een vernedering te accepteren, zal niet twijfelen. Zo was het mogelijk om een enkele soldaat niet minder dan 950 mensen per keer te laten vergassen, aldus een kleindochter van een Sonderkommando. Zoekt u zelf maar op wat dat is.

Zo tellen we hier net zoveel mensen als er in een stuk of twintig veewagens passen, op slechts vijf bewakers. Ze hadden makkelijk weg kunnen rennen of vechten, maar dat gebeurt niet. Daarom zal geen van deze Hongaarse Joden die voor begin juni 1944 aankwamen, het overleven. Hooguit een uur na het maken van deze foto was er geen reden meer voor de meesten om te leven. Ging de deur dicht en ontdekten ze dat er geen water uit de kraan kwam, dan was het te laat. Erg snel ging het daarna evenwel niet, getuige de misselijkmakende hoeveelheid nagelkrassen in het beton. 

Een gaskamer is als een McDood. Alle technieken die we bij bedrijfskunde hebben geleerd, mogen we toepassen op het doden van mensen. De daders of bedenkers hebben zichzelf zo afgestompt dat ze daar geen probleem meer in zagen. De vervolmaakte fascist heeft zichzelf zo gevuld met haat, dat elk stukje menselijke compassie is verdwenen. Dan is een menselijk lichaam niets anders meer dan een hoop dood gewicht, net als een hoeveelheid benzine, afval of grondstoffen in een logistiek proces. Auschwitz is hoe de hel eruit ziet, als Satan technische bedrijfskunde had gestudeerd. 

De term 'fascisme' is dus afgeleid van de Latijnse term 'fasce'. Die komt nog uit het Romeinse Rijk, of zelfs de Etruskische cultuur van ervoor. Een bundel takken met daarin een tweezijdige bijl, symbool van vrouwelijke godheid, was voor magistraten in het oude Rome het teken dat ze gezag hadden. Waar het vandaan komt weet niemand, maar een bundel takken = macht. Touwtje eromheen en we hebben een staf. In meerdere landen werd de staf als teken van gezag gezien, zo heeft deze Britse maarschalk William Slim er een die verdraaid veel lijkt op die van zijn contemporaire Duitse collega's. In het wapen van de Bataafse Republiek, het Nederland aan het begin van de Franse bezetting rond 1800, treffen we de bundel takken, de fasce, ook aan: zie het embleem van de FIC hierboven. 

Het is dus niet zo dat het symbool van de fasce meteen een aanwijzing is dat we met een fascistische stroming te maken hebben. De fascisten hebben zich een eeuwenoud symbool toegeëigend, dat is iets anders. Dat is maar goed ook, want anders zou zelfs het Amerikaanse congres een fascistische organisatie zijn. Het symbool wordt op deze plek gebruikt omdat dat symboliseert dat de Amerikanen zelf beschikking hebben over hun eigen lot: ze hebben immers de fasces in handen, in plaats van een vervelende Brit. 

Uitgehold begrip
Goed, wanneer is iemand een fascist? Als hij (meestal) in duistere uniformen door de straten marcheert, geweld niet schuwend, een normaal gesprek mijdend, zich in een cultuur wentelend die zichzelf vooral versterkt en waarschijnlijk totaal niet aansluit bij wat de omgeving wil. Wie gelijk heeft, moet het krijgen en als dat niet met heel hard schreeuwen lukt, dan mag het een tand of een vinger kosten. Hoe ironisch. 

Fascisme is een term die aan inflatie onderhevig is, het wordt wel erg vaak gebruikt. Daarmee mist de gebruiker de waarde van de historische context en dat is erg zonde, is eigenlijk de enige boodschap van dit hele verhaal. Zelfs George Orwell vreesde al voor de uitholling, in 1944 al. 

'It will be seen that, as used, the word ‘Fascism’ is almost entirely meaningless. In conversation, of course, it is used even more wildly than in print. I have heard it applied to farmers, shopkeepers, Social Credit, corporal punishment, fox-hunting, bull-fighting, the 1922 Committee, the 1941 Committee, Kipling, Gandhi, Chiang Kai-Shek, homosexuality, Priestley's broadcasts, Youth Hostels, astrology, women, dogs and I do not know what else.'

Hoe moet het dan wel? Juist alle principes afwijzen die fascisten omarmen, eerst en vooral geweld. Erkennen dat elk extremisme voor losers is. Fascisme is niet links of rechts, het is fascisme, een uitvlucht voor hen die geen ander middel meer tot hun beschikking hebben dan geweld gebruiken en mentaal zo geprogrammeerd zijn dat ze niet snappen wat daar onethisch aan is. In de geweldscultuur verdwijnt dat wat wel kan helpen, namelijk grondige analyses maken, rustig denken en praten, samen naar oplossingen zoeken, brondocumenten bestuderen, elkaar Popperiaans te grazen nemen.

Juist daarom is het vergaren en verzamelen van historisch bewijsmateriaal zo belangrijk, want wie de geschiedenis vergeet (of zelfs wil ontkennen en uitvlakken) valt in herhaling. Uit die beschaafd gevoerde 'strijd' - om in de termen van Marx en Hegel te blijven - komt wellicht iets moois voort. Als twee mensen een lang gesprek hebben en met woorden de degens kruisen en de ruimte nemen om de belevingswereld van de ander te proeven, dan is de kans groot dat er nieuwe inzichten ontstaan die de mensheid vooruit kunnen helpen. 

Dan helpt het niet als de schedel van de tegenpartij reeds was ingegooid met een stoeptegel.