Zaak Anne Faber, Michael Panhuis: probleem is structureel, rechtsstaat werd irrelevant

Volgens sommigen (zoals Jeroen Pauw) is de moord op Anne Faber een incident, met 'een gek'. Kan helaas altijd gebeuren. De komende weken of maanden zullen we leren wat er precies is gebeurd, maar één detail zit niet lekker. De hoofdverdachte was na een eerdere, dubbele verkrachting (gevolgd door een reeks berovingen) veroordeeld tot twaalf jaar cel. Zijn voorlopige hechtenis begon in 2010. Hoe kan hij in 2017 dan alweer verdachte zijn van moord?

Dit is deel twee in de serie over het falende beleid als het gaat over het bestrijden van (onder andere) seksueel geweld. Deel een leest u hier. De politie is een kostenpost geworden, in plaats van een respectabele taak van de overheid. Door een politiebureau te sluiten, dalen de kosten voor het huisvesten en dat is pure winst. Een burger kan dan alleen nergens terecht, maar dat is kennelijk geen onderdeel van de discussie. Dan moet de agent maar met een laptop in een hippe koffiebar gaan zitten, krijg je een soort 'pop-up-politiebureautje'. Het staat er echt. Op het platteland zijn aanrijtijden van een half uur na een gewelddadige beroving inmiddels normaal, dus aangifte doen heeft vaak eigenlijk helemaal geen zin. 

De cijfers van het CBS treft u hier aan. Met de knop 'pas de selectie aan', rechtsboven, kunnen typen misdrijven worden toegevoegd. Er zitten twee vreemde effecten in de cijfers, die bij het totaal (helemaal bovenin) al zichtbaar zijn. Sinds de jaren '90 daalt de misdaad, volgens de overheid omdat de samenleving vergrijst. De meeste misdrijven worden door jonge mannen gepleegd en daar hebben we er dus steeds minder van: opklik voor groot.

Die daling in het aantal jonge mannen was in de jaren '90 echter al ingezet en het totale aantal misdrijven stijgt eerst, tot ongeveer 2005. Dan neemt de criminaliteit pas af. Het aantal jonge mannen is dus geen verklaring voor de verandering in de criminaliteit. Die bizarre stijging, gevolgd door een daling, lijkt het budget voor Veiligheid en Justitie te volgen. Het waren Donner en Zalm die in 2004 de bijl in de uitgaven voor veiligheid hebben gezet en sindsdien zijn er steeds minder agenten om aangiftes op te nemen. Vervolgens daalt de geregistreerde misdaad zowaar. 

Daarnaast daalt vanaf 2004 ook het deel van de aangebrachte zaken die in een veroordeling resulteren. Verdachten worden simpelweg steeds vaker vrijgesproken. Dat effect zien we bij alle soorten misdrijven, ter illustratie hebben we ongerelateerde misdaad in de sample opgenomen. Omdat er ook bij het OM wordt bezuinigd worden er vaker vormfouten gemaakt en eindigen minder dossiers in een daadwerkelijke veroordeling. Zo kan het gebeuren dat het aantal voor de rechter gebrachte zaken 95.000 bedraagt in 1994, ongeveer evenveel als in 2016. Op de piek in 2004 is het aantal misdrijven een derde hoger. Vreemd genoeg is het aantal veroordelingen in 2016 aanmerkelijk lager dan in 1994. Bij evenveel zaken wordt er dus simpelweg vaker vrijgesproken. 

Het aantal daadwerkelijk gestraften krimpt dus fors, door het dalende aantal zaken dat het überhaupt tot de rechter haalt in combinatie met de toegenomen hoeveelheid vrijspraken. Bij seksueel geweld is de uitwerking van die combinatie helemaal bizar: in tien jaar tijd daalt het aantal veroordeelden met 75 procent, terwijl hulpverleners geen daling registeren, integendeel. De kans dat een verdachte van verkrachting ook daadwerkelijk wordt veroordeeld, daalt van 82 procent in 1994 naar 66 procent in 2016. Het aantal dossiers dat dusdanig serieus is dat het OM tot vervolging overgaat maar dat gaandeweg mislukt, verdubbelt dus bijna. 

Het aantal geslaagde zaken bedraagt nu nog maar 80 per jaar, specifiek bij verkrachting. Daarom de stelling dat de rechtsstaat afwezig is. Hij is irrelevant geworden, een papieren realiteit. En wordt er dan toch iemand daadwerkelijk veroordeeld tot een forse celstraf, zoals Michael Panhuis, dan wordt hij ook nog eens vervroegd vrijgelaten. Op die manier blijven die gevangenissen wel leeg. 

In 2010 vergreep de vermoedelijke moordenaar van Anne Faber zich aan twee tienermeisjes, die hij met een vuurwapen bedreigde. Hij trof ze aan op een bankje en sleurde ze de bosjes in. De details mag u zelf tot u nemen. De rechter beoordeelde het als een gewetenloze misdaad, maar dat betekent niet dat Panhuis niet toerekeningsvatbaar is. Hij heeft tegen een vriend juist verklaard trots te zijn: 'een droom was uitgekomen'. Daarom legde de rechter een celstraf van zestien jaar op, zonder TBS: de samenleving moest zo lang mogelijk beschermd worden tegen deze zedendelinquent. Tot zover is er niets aan de hand.

Kort daarop wordt de straf verlaagd naar elf jaar. Bij een van de slachtoffers is Panhuis kennelijk 'twee centimeter' naar binnen geweest, waardoor de rechter in hoger beroep oordeelde dat zestien jaar wel erg veel was. De straf werd verlaagd, maar wederom zonder TBS of vervroegde vrijlaten mogelijk te maken. Het kadaver dat ooit onze rechtsstaat was slaagt erin om letterlijk bij elke schakel van de justitiële keten te falen: zien we zowaar eens een arrestatie en een veroordeling, dan wordt veroordeelde later onterecht vrijgelaten en pleegt hij - naar alle waarschijnlijkheid - een moord. Het zal binnenkort wel duidelijk worden waarom iemand deze verschrikkelijke blunder heeft begaan. Maar met onze rechtsstaat gaat het dus in de hele keten mis en dat heeft vooral een financiële achtergrond. Jaar op jaar met de kaasschaaf over het budget gaan heeft na verloop van tijd hetzelfde effect als een klap met het hakmes. Al jaren kiest Nederland voor 'hard-rechts', partijen die het Ministerie van Veiligheid en Justitie zonder mededogen hebben uitgekleed.

U stond erbij en keek ernaar.