Hebben de Koerden hun hand overspeeld?

Weer een niet direct erg finance-georiënteerd topic, maar dat krijg je, zo aan het einde van het Francis Fukuyama-tijdperk. De 'geschiedenis is niet over', de wereld is nog steeds een groot kruidvat en hernieuwde oorlogsdreiging is het nieuws van de dag. Dat gaat u merken, in de vorm van dalende waarderingen van uw vermogensbestandsdelen alsmede duurdere brandstof van uw bolide, om te beginnen. Er is hoe dan ook iets raars aan de hand in Syrië en Irak. Het lijkt erop dat de Koerden wat erg enthousiast waren in hun - begrijpelijke - wens tot zelfbeschikking. Nu dreigen ze het lid op de neus te krijgen. 

Zwarte vlek
Terug naar 2014. ISIS maakt gruwelfilpmjes, met afgehakte hoofden en massa-executies ondersteund door Arabisch religieus gezang. De Koerden (geel) zijn de aangewezen partner voor zowel de Amerikanen als de Russen, als het om het effectief bestrijden van de tereurgroep gaat. De regeringslegers van Syrië en Irak werden eerder op vernederende wijze verslagen. Daardoor is er links en rechts van de grens tussen de twee staten een grote zwarte vlek waar te nemen die omringd wordt door vijanden. 

ISIS (Grey) Territory Change 2014-2016.gif
By Aumannd - Own work, CC BY-SA 4.0, Link

Inmiddels heeft ISIS iets van drie kwart van dit gebied verloren. De Russen zijn duidelijk op de hand van de regering van Assad, maar ze steun(d)en de Koerden ook. De Amerikanen willen dat Assad vertrekt maar helpen de Koerden met luchtsteun en materiaal. Dat geeft een rare relatie tussen de twee grootmachten die makkelijk kan ontsporen. In 2014 haalde de Turkije, een NAVO-bondgenoot van de VS, zelfs nog een Russische kist neer die de grens met Turkije zou hebben geschonden. Vervolgens is Ankara tegen ISIS, maar de Turken willen ook weer geen te machtig Koerdistan, omdat ze dat als bedreiging voor de eigen territoriale integriteit zien. Het gaat er niet om wie er gelijk heeft, maar om hoe de kaarten liggen. Iran steunt zowel Damascus als Bagdad, hoewel dat land een vijand is van de VS maar die zijn weer bondgenoten van Bagdad. Daarom, dit is geen makkelijk conflict.

Nu lijkt er iets te gebeuren waar we het al eerder over hebben gehad. Op dit oude kaartje is de enclave Deir-Ezzor nog goed waar te nemen, het laatste bolwerk van Assad in het oosten van zijn land. Met hulp van de Russen heeft het Syrische regime ISIS in centraal Syrië verslagen en is Deir-Ezzor recentelijk ontzet. 

Geen bondgenoten meer
Het is hartstikke helder dat rivieren van grote strategische waarde zijn, simpelweg omdat zowel Assad als de Koerden zichtbaar moeite hebben zware wapens over het water te verplaatsen. Het is dus vrij logisch dat er een grens van noord-west naar zuid-oost loopt, langs de rivier de Eufraat, als Assad uit het westen komt en de Koerden uit het noorden. Zolang ze elkaar gedogen is dat een prima oplossing, want dan hoeven ze elkaar niet direct te treffen en kunnen ze zich richten op het bestrijden van ISIS aan de eigen kant van de rivier. Totdat deze ophoudt. 

Iets ten zuiden van Deir-Ezzor, bij het stadje Al-Busayrah om precies te zijn, stroomt de rivier de Khabur in de Eurfraat en daar begint het gedonder. Gezien het eerdere verloop van de oorlog zou het vrij logisch zijn dat Assad ISIS aan de westkant van de Eufraat bestrijdt, terwijl de Koerden het stuk tussen de Eufraat en de Khabur innemen. Dan hoeven beide vijanden van ISIS geen halsbrekende toeren uit te halen om een rivier over te steken en als bruggen aan beide kanten van de Eufraat zijn bevrijd van ISIS, dan kunnen troepen van de twee partijen elkaar simpelweg in het midden ontmoeten, als we aannemen dat het bondgenoten van elkaar zijn. 

En dat zijn ze dus kennelijk niet. Uit het kaartje is makkelijk op te maken dat de partijen bruggehoofden hebben gevestigd aan de andere kant van een rivier, wat een kostbare operatie is. Vervolgens is er na het vestigen van dat bruggehoofd nauwelijks winst geboekt, omdat de ander het land aan de overkant alvast bezette om de strategische waarde van het bruggehoofd teniet te doen. Wat is daar de zin en onzin van?

Terugkeerders
Ten noorden en ten oosten Al-Busayrah liggen twee zeer belangrijke gasvelden. De bedoeling van Assad was kennelijk dus vooral om dat stuk van de driehoek in te nemen, maar hij was te laat: de Koerden hebben deze goudmijn alvast snel bezet, om Assad een hak te zetten. Ten zuiden van Raqqa is iets soortgelijks waar te nemen, maar daar zijn de rollen omgedraaid. 

Nu dat gas- en olieveld dus aan de neus van Assad voorbij is gegaan, heeft hij iets zuidelijker een tweede poging gewaagd om het andere veld, ten oosten van Al-Busayrah in te nemen: dat heet het Omar Oilfield. Als er daadwerkelijk sprake is van een oplaaiend conflict tussen Assad en Koerden, dan zou de logische, pesterige reactie van de Koerden kunnen zijn om ook snel het Omar-veld in te nemen. En volgens onbevestigde berichten op social media is dat dus dit weekend ook echt gebeurd. Voor Assad zou dat een dikke aderlating betekenen, en de Koerden zijn dan ver van hun eigen 'Koerdistan' operaties aan het uitvoeren. Daarom lijkt dit op een eerste aanzet naar een conflict tussen de voormalige bondgenoten tegen wil en dank. 

Prima, en dan? Twee dingen. Ten eerste is de berichtgeving wat bijzonder. Eerst komt de woordvoering van de Koerden met een persbericht waarin ze beweren dat ze 'Omar' hebben ingenomen. Hun strijders hebben hun vlag gepland en het Syrische regeringsleger heeft de opmars 'op drie kilometer' van het veld gestaakt: kennelijk waren ze best wel bang voor deze loopgraaf. 

Als we nu hetzelfde persbericht nogmaals proberen te openen, dan blijkt dat het zonder opgaaf van reden te zijn teruggetrokken. Het was dus niet waar, of Assad heeft het gebied weer van de Koerden afgepakt. In dat geval is er sprake van een oplaaiend conflict tussen de twee en dat zou een nieuwe, complicerende fase in het conflict inhouden. Al-Masdar nieuws, dat onafhankelijk zegt te zijn maar toch wel erg pro-Assad overkomt, heeft licht tegenstrijdige berichtgeving. Eerst lijkt het veld niet in handen van de Koerden te zijn, in een ander bericht (zie helemaal boven) wordt de kennelijke vaststaande overwinning van de Koerden gebagatelliseerd: al zouden ze Omar in handen hebben, dan nog zijn ze ernstig verzwakt sinds ze Kirkuk hebben verloren.

Dat is weer een stad in Irak. Dat land kent een grote, autonome Koerdische regio die over een eigen militie beschikt. Deze was nogal nuttig in het bestrijden van ISIS, maar dankzij recente overwinningen hebben de Koerden in Irak meer land ingenomen dan ze zou toekomen.

Daaronder zit dus die regio Kirkuk, waar voornamelijk Arabieren wonen. Niet heel logisch dus, dat de Koerden het bij hun eigen Koerdistan willen trekken. Maar in dat gebied vinden we ook een luchthaven en bovenal, wederom, een groot olieveld. Het lijkt er dus op dat er een conflict aan het ontstaan tussen Damascus en Bagdad samen, en de Koerden in beide landen. Dat heeft nogal wat gevolgen. Het belangrijkste voor ons is dat Turkije de natuurlijke bondgenoot van het eerstgenoemde duo wordt, in een wereld waarin ISIS verslagen is. In Turkije woont ook een grote Koerdische minderheid die zich wil afscheiden, dus Erdogan ziet de successen aan de andere kant van de grens dan ook met lede ogen aan. Het zou hem feitelijk in de armen van Putin drijven, weg van het westen. 

Erdogan heeft vorige maand al een deal gesloten om Russische raketten te kopen, in plaats van Amerikaanse of Europese. Duitsland heeft al zijn troepen uit Turkije teruggetrokken, wat duidt op een verslechtering van de relatie. Omdat de EU zo slim is geweest om de binnengrenzen open te gooien zonder over een gemeenschappelijke grensbewaking na te denken, is Turkije feitelijk de uitsmijter van de EU. En degene die dus over onze veiligheid moet waken, is iemand met wie we een steeds minder hechte band hebben, nog wel op een moment waarop ISIS aan het instorten is en duizenden terugkeerders een serieus gevaar kunnen vormen. ISIS gaat eraan en dan wordt de geopolitieke situatie op zijn kop gezet. 

Daarom ons mantra nog maar een keer: het wordt tijd om knopen door te hakken, in plaats van dat we ons met onbenulligheden bezig houden.