Unicredit en Deutsche Bank zijn NIET doodziek, NIET uw spaargeld weghalen

Oproepen tot een bankrun is strafbaar. En ook zo onnodig, het Europese bankwezen is hartstikke veilig. Toezicht op banken is nu ondergebracht bij een Europese instelling, de EBA (European Bankink Authority). De EU is opgericht als antwoord op de Tweede Wereldoorlog. Alles wat de EU is goed bedoeld en beter dan hoe al die kleine landjes dat zelf zouden hebben geregeld. De EBA reguleert banken, dus zijn alle banken goed gereguleerd.

Ouch! Barclays's rating cut by Moody's to lowest investment grade. Markets more sanguine on Barclays. Sees Credit Suisse, UniCredit and Deutsche Bank as a bigger credit risk. https://t.co/nW5Cy6zLiQ pic.twitter.com/KPMIOBM4qr

— Holger Zschaepitz (@Schuldensuehner) 5 april 2018

Stresstest
Dat is een beetje hoe een gesprek over het naderende financiële onheil in de eurozone eruit ziet, als het met een euro-enthousiasteling wordt gevoerd. Helaas klopt het natuurlijk niet. Voor een stukje samenvatting van het probleem gaan we terug naar dit filmpje van een half jaar geleden. Niet bang zijn, het fragment begint bij de juiste plek en duurt een paar minuten.  

Wat is er mis met specifiek die twee banken die uitblinken in het staatje van collega Holger Zschaepitz, wel of niet toevallig precies de twee die NIET in het filmpje over de bankrun worden genoemd? Unicredit is de grootste bank van Italië en omdat de eurocrisis krachtig is bestreden door dappere eurocraten is daar toch helemaal geen probleem meer? En Deutsche komt uit solide Noord-Europa, daar hebben we überhaupt nooit een probleem gehad? Helaas. Laten we het voor eens en voor altijd eens kort proberen samen te vatten. 

In 2016 kwam die EBA nog met een stresstest voor alle Europese banken, waaruit bleek dat het allemaal wel meevalt. Dat was een onzinnige exercitie, want het model waar de EBA-economen mee werkten was zo mild, dat elke bank het onder alle omstandigheden zou overleven. Crap in crap out geldt bij rekenen met computermodellen. Het is vergelijkbaar met het testen van een paraplu bij mooi weer. Hier vindt u het artikel erover, met een link naar de data van de EBA over dit onderwerp. Wat doen ze dan verkeerd?

Het inschatten van de start van de kredietcrisis. In 2002 had Griekenland een externe schuld (dus bij banken, verzekeraars en beleggers die buiten de eigen landsgrenzen staan) van € 100 miljard, net zo groot als de economie. Griekenland is in financieel opzicht een bijzonder land en de buitenwereld vond het wel mooi zo. Dat veranderde toen ze de euro kregen. Dat land had toen een veel te hoge staatsschuld en mocht helemaal niet bij de euro. 

Evangelie
Die regel werd dus resoluut met de voeten getreden, omdat er heel veel enthousiasme is over Europese integratie. Zoveel, dat we regels die op zichzelf goed bedacht zijn, gewoon breken als verstandigheid de snelheid van Europese integratie en uitbreiding van de EU in gevaar brengt. Alles moet wijken voor het laatste, daarom spreken we op deze site van een Euro Evangelie. En haastige spoed maakt zelden goed, dat blijkt.

Behalve regels die het landen met te veel schulden verbieden om lid te worden van de club, zijn er bij de oprichting van de euro ook regels ingevoerd die bankensteun verboden. Heeft een overheid (of bank) zichzelf in de problemen gebracht, dan moet die zichzelf maar redden. De tekst is toch echt ondubbelzinnig. Door België, Griekenland en Italië de euro te geven en daarmee de regels van het zogeheten stabiliteitspact te breken, heeft de Europese politieke elite een Doos van Pandora geopend. 

Het was namelijk een knipoogje naar de banken. Failliete overheden de euro geven mocht niet, gebeurde toch. Banken staatssteun geven als ze er een potje van maken mag niet ook niet, maar die regel is in te toekomst misschien ook wat op te rekken. De banken namen aan dat als een land als Nederland de veel te hoge staatsschuld van Griekenland door de vingers zit, we over een jaar of tien ook wel bereid zijn banken te redden als het een keer fout gaat. Mocht niet, maar dat maakt dus niet uit. Regels moet je niet letterlijk nemen, in de EU kun je altijd praten en een deal ritselen met politici in de waan van de dag. Die zijn bereid om letterlijk elke verkiezingsbelofte te breken.  

De bankiers begonnen Griekenland vol te douwen met krediet, zodat ze Duitse spullen konden kopen. De export en daarmee de handelsbalans van Duitsland explodeert, omdat ze treinen, auto's, elektrische apparaten, vliegtuigen, tanks, noem maar op naar Griekenland exporteren. Dat land zit vol met mooie spullen, Duitse fabrieken draaien overuren, het lijkt wel economisch hoogtij. Hier komt de illusie vandaan dat de euro op zichzelf voor welvaart zorgt, wat onterecht is: het was een tijdelijk feest op krediet. Merkt u op dat de handelsbalans van Duitsland van 2001 tot nu exact overeenkomt met de schulden van de Grieken, een grafiek eerder. 

Champagne drinken
De Grieken (net als de andere Zuid-Europese landen) hadden geen geld om de spullen van Duitsland (en de andere Noord-Europese landen) te kopen, dus staken ze zich in de schulden. Heel risicovol voor de betrokken bankiers, maar die dachten dat de belastingbetalers in Noord-Europa wel bij zouden springen om de goede vrede te bewaren. Dat bleek terecht, want MinPres Rutte brak zijn belofte en bleef maar storten. De aanname van de risicovolle bankiers dat een land als Nederland ze wel zou helpen, tegen alle regels in, was terecht.

Deze situatie is te vergelijken met een persoon met slechte kredietwaardigheid, die op rekening champagne gaat drinken in een dure club. Het wordt hoe later hoe leuker, maar na een tijd blijkt dat de consumptie op krediet wel vrij ernstige vormen heeft aangenomen. De rekening is zo hoog, dat de barman met aan zijn zijde de uitsmijter na verloop van tijd maar met het pinapparaat langskomt. Dan is het feest voorbij. Dat moment valt samen met de val van Lehman Brothers. Er zit een knik in de Griekse schuldengrafiek, als de banken niet nog meer willen of kunnen uitlenen. Precies dan krijgt ook de Duitse export een schok. Bij alle plaatjes geldt: opklik voor groot en beter leesbaar. 

Al die rommelkredieten zitten nog in het systeem. Bovenstaand plaatje gaat over Unicredit, de grootste bank van Italië. Daar speelt het Griekse (of Portugese) probleem ook, maar wel in iets mindere mate. De cijfers in deze grafieken hebben betrekking op de data die de EBA gebruikte bij het uitvoeren van de stresstest. De bovenste, blauwe lijn betreft de rentemarge, de belangrijkste inkomstenbron van een bank. 

De rentemarge is gelijk aan het verschil in de rente die spaarders krijgen en leners betalen. De rente op een hypotheek is hoger dan de rente op spaargeld. Het verschil is omzet voor de bank. Daar gaan bedrijfskosten vanaf, want het personeel moet wel mooie pakken kunnen kopen en in fijne kantoren bivakkeren. De marge minus kosten is de nettowinst. 

Geurende lijken in de kast
Die nettowinst wordt nog gecorrigeerd voor eenmalige kosten, zoals afschrijvingen op foute leningen. Als een bank later tot de conclusie komt dat een lening uit het verleden toch nooit meer terugkomt, dan moet die in het lopende boekjaar compleet worden afgeboekt. Daar is sprake van als de debiteur overlijdt, failliet is, of met de noorderzon vertrokken is. Omdat Zuid-Europa van ongeveer 2000 tot ongeveer 2009 op een roze wolk leefde, waarin er geconsumeerd werd op krediet, was er nogal sprake van afschrijvingen. 

Unicredit had de gewoonte om deze lijken in de kast niet aan de buitenwereld te tonen, maar na een tijdje beginnen ze te ruiken. Dan klapt een accountant uit de school of er volgt een justitieel onderzoek, en dan moet er ineens een gigantisch bedrag worden afgeschreven. Zo was de winst in 2012 nog een fatsoenlijke € 870 miljoen, maar een jaar later was er een verlies van € 14 miljard. Op die manier valt de bank wel om op een gegeven moment. 

In de grafiek zijn de historische waarden van de stresstest grijs en blauw, dus tot 2015. Dat zijn zekere getallen, uitgaande van niet teveel fraude, je weet het niet. De rode en de groene lijn zijn de projecties van de EBA. Rood is het negatieve scenario, groen is wat optimistischer. In beide scenario's wordt gegeken hoeveel verlies Unicredit dan te verwerken zal krijgen en of er genoeg vlees op de botten van de bank aanwezig is om die klap op te vangen. Het gaat dan om de in het verleden opgebouwde reserves. 

Basline scenario
Het groene scenario heet 'baseline', wat we mogen interpreteren als 'normaal'. Daarbij gaat EBA er vanuit dat Unicredit na het rampzalige jaar 2013, vanaf 2015, een zeer stabiele winst van € 2,5 miljard zal draaien. Dat is zeer onwaarschijnlijk. Ten eerste zit er een zaagtandeffect in de grijze, historische lijn. Grote kans dat er ergens wel weer een lijk uit de kast valt waar Unicredit een miljard of tien op verliest. Ten tweede is in elk jaar een winst van € 2,5 miljard voor Unicredit een belachelijk hoge projectie. In 2008 werd die barrière nog geslecht, daarna nooit meer. 

Als we uitgaan van het hyperoptimistische scenario, heeft Unicredit inderdaad geen verliezen te verwerken en blijft de buffer van de bank onaangeroerd. In dat geval is die groot genoeg: dan wel, als hij niet aangesproken hoeft te worden. Als het niet regent, maakt het niet uit of er wel of geen gaten in mijn paraplu zitten. Dan niet. De kleurtjes werken bij NII ('net interest margin', netto rentemarge) precies zo: blauw is historisch, groen is de neutrale projectie van de EBA en rood is het negatieve scenario, waar de ambtenaren mee werken. Die zijn dus veel te optimistisch.

Die EBA nam dus aan dat Unicredit in 2016 een winst zou boeken van € 2,5 miljard. Inmiddels is het 2018 en kunnen we terugkijken. Uit de jaarrekening blijkt dat de bank toen een verlies maakte van € 11 miljard. Geen winst, maar een vier keer zo groot verlies. Gegeven de historie van de bank was het wel weer tijd: om de een of twee jaar boeken ze daar immers zo'n verlies, als de werkelijke, deerniswekkende staat van de bank niet langer onder de pet gehouden kan worden.

Probeert u zich in te beelden dat de goedgeklede managers van Unicredit zich in het verleden goed hebben verrijkt door een krimpende bevolking met veel te veel krediet heeft overladen. Dat zorgt voor allemaal stinkende lijken in de kast, dus voorbijgangers - burgers, aandeelhouders, toezichthouders, belastingbetalers uit Nederland - die door de glazen pui van de bank kijken schrikken zich een hoedje. Ze zien de managers de ebbenhouten kastdeuren waar de historische archieven van de bank inzitten, met bezweet voorhoofd en dichtgeknepen ogen dichtduwen. Om de een of twee jaar mislukt dat en vallen de lijken inderdaad uit de kast, waardoor het voor iedereen zichtbaar is hoe ziek deze bank is. 2016 was zo'n jaar, maar de stresstest van de EBA is nooit aangepast. Eigenlijk worden we hier voor de gek gehouden.

Ingestorte koers
Als we naar de grafiek van Unicredit kijken, dan zijn twee trends overduidelijk aanwezig. Al voor 2015 is de rentemarge aan het dalen. Zuid-Europa zit al zo vol met schulden, dat de verkopers van de bank niet meer weten aan wie ze nog een lening kunnen kunnen slijten. Dat verklaart de onweerlegbaar dalende trend. En omdat die bevolking tot de nok toe gefinancierd is, beginnen steeds meer mensen problemen te krijgen om hun leningen af te lossen. Om de een of twee jaar geeft dat een levensbedreigend verlies voor de bank.

Deutsche Bank laat hetzelfde patroon zien, hoewel de ontwikkeling van de marge daar iets minder dramatisch is. Toch is er ook hier sprake van een deprimerende blauwe lijn van de rentemarge, terwijl de grijze grafiek, de winst, een angstwekkende zaagtand is waarvan het toekomstige verloop niet te voorspellen valt. Maar de speculatieve, kredietgedreven bubbel waar de eurozone een tijdje op heeft gedijd is over: het feest is over, het licht gaat aan, nu moeten we de rommel opruimen. Uit de Griekse grafiek blijkt bijvoorbeeld dat er nog begonnen moet worden met aflossen, met alle pijn van dien.

Bureaucraten en goedgelovige burgers stellen verdraaid weinig vragen, maar beleggers verlaten het bankwezen. Deutsche bank heeft sinds Mario Draghi begon met QE, niet minder dan twee derde van zijn boekwaarde verloren. 

Eurosysteem
Nog een keer. Deutsche Bank, boegbeeld van de Duitse financiële sector, is zo ziek, door de lijken in de kast die het gevolg zijn van historische overkreditering, dat beleggers in drie jaar € 50 miljard aan beurswaarde zagen verdampen. 

Zou ING dat probleem ook hebben? Nee, maar ING is, net als ABN Amro, geschoren. Onder streng toezicht van de overheid, een schoonmaakdienst komt alle lijken opruimen, de gevel wordt schoongespoten, de genoemde bezwete managers mogen met pensioen en het nieuwe bestuur belooft zijn leven te beteren. Dat is het grote verschil tussen enerzijds banken in Nederland, en anderszijds banken uit Italië en ook Duitsland: die mogen niet gesaneerd worden. Dat zou impliceren dat de banken in de kern van het eurosysteem, dood- en doodziek zijn.

En dat willen we liever niet horen.